Το νησί της Δήλου αναδεικνύεται στην ελληνική ιστορία στις αρχές του 10ου αιώνα π.Χ., ως σημαντικό ιερό ιερό, ξεκινώντας από τη μυθολογική γέννηση του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος. Αργότερα έγινε έδρα της συμμαχίας των νησιών του Αιγαίου.

Στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. οι Αθηναίοι προσπάθησαν να κυριαρχήσουν στο ιερό νησί.

Το 540 π.Χ., ο Πεισίστρατος αποφάσισε τον πρώτο καθαρισμό του νησιού. Κατά τη διάρκεια του δευτέρου καθαρισμού, όμως, το 426 π.Χ., τα ερείπια και τα περιεχόμενα όλων των τάφων της Δήλου μεταφέρθηκαν στο γειτονικό νησί Ρένια. Επιπλέον, εκείνη τη στιγμή απαγορεύτηκαν όλες οι γεννήσεις και οι θάνατοι στο νησί του Απόλλωνα, ώστε να μην αμαρτάνουν το ιερό του.

Με την έλευση των Μακεδόνων το 315 π.Χ. το νησί απέκτησε την ανεξαρτησία του και την ικανότητά του να αναπτύσσεται εμπορικά.

Η ίδρυση των Ρωμαίων οδήγησε αργότερα σε μαζική προσέλευση Αιγυπτίων, Συρίων και Ιταλών. Το νησί συνέχισε να αναπτύσσεται μέχρι το 88 π.Χ. Μετά από δύο τρομακτικές επιθέσεις κατά τη διάρκεια των Μιθριδατικών πολέμων η Δήλος άρχισε να παρακμάζει μέχρι την οριστική εγκατάλειψή της τον 6ο αιώνα μ.Χ.

Μετά από αιώνες, το 1873, η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή ξεκίνησε ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο και η Δήλος ανακαλύφθηκε από την αφάνεια, αποκαλύπτοντας την πλούσια ιστορία της σε όλο τον κόσμο.

Το αρχαιολογικό μουσείο της Δήλου είναι σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά στην Ελλάδα, με σπάνια εκθέματα όπως γλυπτά, αγγεία, επιγραφές, θαυμάσια ψηφιδωτά κλπ.

Τόσο η Δήλος όσο και η Ρένια τελούν υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, απαγορεύεται η προσγείωση των σκαφών καθώς και η διανυκτέρευση ατόμων χωρίς ειδική άδεια.

Ιστορία της Εκσκαφής

Η Δήλος, γεμάτη από όμορφα κτίρια και ιερά, δεν έχει ξεχαστεί ποτέ και υπάρχουν πολλές αναφορές στους ταξιδιώτες για τα ερείπια που είναι ορατά στο νησί. Πολλά γλυπτά μεταφέρθηκαν σε μουσεία σε όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό. Δυστυχώς μάρμαρα αρχαίων κτιρίων χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό από τους κατοίκους των κοντινών νησιών.

Οι ανασκαφές στη Δήλο ξεκίνησαν το 1873 από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών. Κατά την περίοδο 1904 έως 1914, υπό την επίβλεψη του Μ. Holleaux και χάρη στην γενναία επιχορήγηση του Duke de Loubat, αποκαλύφθηκαν τα σημαντικότερα μέρη της αρχαίας Δήλου. Μια άλλη περίοδο έντονης ανασκαφικής δραστηριότητας ήταν το 1958 έως το 1975. Η ανασκαφή πραγματοποιείται ακόμα από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή εκτός από το γεγονός ότι έχει ήδη αποκαλυφθεί το κέντρο της θρησκευτικής, πολιτικής και εμπορικής ζωής καθώς και μεγάλο μέρος των ιδιωτικών κατοικιών.

Οι ανασκαφές μικρής κλίμακας πραγματοποιήθηκαν από Έλληνες αρχαιολόγους, ιδιαίτερα στις αρχές του 20ού αιώνα.

Εκτός από την ανασκαφή πραγματοποιήθηκαν μεγάλης κλίμακας έργα αποκατάστασης από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, κυρίως στις ιδιωτικές οικιστικές περιοχές, ενώ κατά τα τελευταία χρόνια πραγματοποιήθηκε μικρότερη κλίμακα από την Εφορεία  Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Πολλές στήλες αποκαταστάθηκαν, ενώ προστατεύθηκαν οι αρχαίες κατοικίες (η κατοικία Τριάδα, η κατοικία των μάσκων, η κατοικία του Ερμή) κυρίως για να διατηρηθεί ανέπαφη η επιφάνεια των ψηφιδωτών.

Από το 1990 η Δήλος έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο των μνημείων της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και προστατεύεται από την UNESCO.

Η Δήλος (Μικρή Δήλος), σύμφωνα με τη μυθολογία, ήταν η γενέτειρα του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος. Υπό την έννοια αυτή ήταν ένα από τα σημαντικότερα ιερά του ελληνικού κόσμου και ένα από τα μεγαλύτερα θρησκευτικά και πολιτικά κέντρα.

Σύμφωνα με το μύθο, ο Λητό έφυγε εκεί, ενώ κυνηγήθηκε από τη ζηλιάρη Ήρα, για να φέρει στη ζωή τον γιο του Δία ο οποίος θα ήταν ο πιο όμορφος από όλους τους αθάνατους. Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι η «αδιαμφισβήτητη» Αστέρια, όπως ονομάστηκε παλαιότερα, έμεινε ελεύθερη στη θάλασσα.

Με τη γέννηση του θεού (Απόλλων), η «σκοτεινή» (μη εμφανής «Αστέρια») έγινε Δήλος, η οποία ήταν εμφανής και πλημμυρίσει με το φως και τα λουλούδια. Επιπλέον, όπως έχει και ο θρύλος, το νησί συνδέθηκε με το βυθό της θάλασσας με αλυσίδες διαμαντιών.

Το ιερό του Απόλλωνα μπορεί να προσεγγιστεί μέσω διαφόρων οδών. Ένα από αυτά ξεκινά από το λιμάνι (όπου υπάρχουν αρχαίες λιμενικές εγκαταστάσεις και πολλά καταστήματα). Το άλλο είναι στο νότο μέσω του ιερού δρόμου μεταξύ της γκαλερί του Φιλίππου Β της Μακεδονίας και της νότιας στοάς. Υπάρχει επίσης μία στη βόρεια πλευρά που περιβάλλεται από τη μεγάλη γκαλερί του μακεδονικού βασιλιά Αντίγκονου Κενάτα με την κρήνη Minoa πίσω από αυτό. Το κέντρο λατρείας βρίσκεται στην περιοχή των τριών ναών του Απόλλωνα με τον μεγάλο, ειδυλλιακό βωμό που στεγάζεται σε ένα τόξο, που ονομάζεται Κερατόν. Σύμφωνα με την παράδοση ο ίδιος ο Απόλλωνας δημιούργησε τον Κερατόν από τα κέρατα των κατσίκων.

Επιπλέον, ξεχωρίζουν ξεχωριστά τα ιερά της Άρτεμης στο Νότο και του Λητού και των Δώδεκα Θεών στο Βορρά. Στην περιοχή του ιερού του Απόλλωνα υπάρχουν τα αρχαία λατρευτικά ερείπια (η επιτύμβια στήλη των Μυκηναϊκών χρόνων και το «σημάδι» των Υπερβόρων Παρθένων) και έξω από το ιερό βρίσκεται το  Αρχεσέσιο .

Μέσα στο ιερό στέκουν τα ερείπια του Ιερού των Ταύρων, η Ελληνιστική ναυπηγική προσφορά που αναφέρεται σε βασιλική ναυτική νίκη, τους λεγόμενους “θησαυρούς” (ίσως σπίτια για λατρευτικά γεύματα) και το Πρυτανείο. Η ελληνιστική αγορά των συμπατριωτών (υποδουλωμένων και ελεύθερων), η Αγορά της Θεοφράστου καθώς και η Δελια (εμπορική και πολιτική αγορά) και διάφορα δημόσια κτίρια είναι διάσπαρτα στην περιοχή του ιερού του Απόλλωνα.

Επίσης, μπορεί κανείς να βρει τα ιερά της Αφροδίτης και της Ήρας (7ος – 6ος αιώνας π.Χ.), ιερά των ιθαγενών θεών και μια σπηλιά που χρησιμοποιείται για λατρεία στο βουνό της Κύνθου. Στα βορειοανατολικά και στο βορρά υπάρχουν τα κτίρια ενός γυμνασίου, περιπτέρων, ενός σταδίου και μιας διαδρομής άλογο.

Γύρω από το ιερό του Απόλλωνα, η αειθαλής πόλη εξελίχθηκε εξελισσόμενη σε ένα κοσμοπολίτικο κέντρο τους τελευταίους προχριστιανικούς αιώνες. Σε αυτή την εκλεπτυσμένη μορφή η πόλη περικύκλωσε το ιερό, σε ένα σχηματισμό νησιών με κέντρα τοπογραφικών ή δομικών πόλων (θέατρο, ποταμό Ίνποπος) και με ακάλυπτες περιοχές.

Είναι η καλύτερα διατηρημένη αρχαία πόλη στην Ελλάδα.

Τον 7ο αιώνα π.Χ. έγινε εμφανής η παρουσία των Νάξων στο νησί. Παραδείγματα αυτού είναι ο Ναός των Νάξων, τα λιοντάρια στην ιερή λίμνη – η γενέτειρα του Απόλλωνα και η αδελφή του Άρτεμις – και ο Λιτότονος, ένα κολοσσιαίο άγαλμα του Απόλλωνα, από το οποίο διατηρούνται μόνο τα μέρη και η βάση του.

Από την εποχή του Πεισίστρατου (540-528 π.Χ.), η αθηναϊκή κυριαρχία στο νησί (ιωνικός ναός του Απόλλωνα) είναι εμφανής. Μετά τον περσικό πόλεμο, (478 π.Χ.) η Δήλος φιλοξένησε την 1η Αθηναϊκή Συμμαχία. Από το 314 π.Χ. έως το 167 π.Χ., η Δήλος ήταν ανεξάρτητη και συμμετείχε στους “Κοινούς Νησίους” υπό την ηγεσία του Πτολεμαϊκού. Η κατασκευή του μεγάλου δωρικού ναού του Απόλλωνα συνεχίστηκε.

Το 167 π.Χ., και μετά από απόφαση της Ρωμαϊκής Γερουσίας, η Δήλος κηρύχθηκε ελεύθερος λιμένας και πήγε στην εξουσία των Αθηναίων. Το 88 π.Χ. το νησί καταστράφηκε από το Μιθριδάτη και το 69 π.Χ. από τους πειρατές του Αθηναρέδου. Υπάρχουν ενδείξεις ότι κατά τη διάρκεια του 2 ^ου  και τα 1 ^ου αιώνα π.Χ. ξένες θεότητες λατρεύονταν μαζί με τα εγγενή αυτά (τα τρία ιερά των αιγυπτιακών θεοτήτων, ένα ιερό της Συρίας θεότητες, μια θρησκευτική ένωση της Βηρυτού Posidonians και έναν Ισραηλινό συναγωγή, το παλαιότερο της η διασπορά). Οι πολυτελείς κατοικίες αυτών των χρόνων, με περιστύλιο, συχνά διώροφα, με τοιχογραφίες και διάσημα ψηφιδωτά δάπεδα, διατηρούνται στην περιοχή του θεάτρου (το θέατρο χτίστηκε γύρω στο 250 π.Χ.).

Τον 4ο αιώνα μ.Χ. η Δήλος προήχθη σε μητρόπολη. Τον 7ο αιώνα μ.Χ. το νησί εγκαταλείφθηκε. Μια ανασκαφή στη νοτιοανατολική πλευρά της Αγοράς της Δελίας αποκάλυψε μια μονόκλιτη βασιλική χτισμένη κατά το 6ο αι. αφιερωμένο στον Άγιο Κίρκο. 

Στο τοπικό Μουσείο, υπάρχουν πολλά γλυπτά και μωσαϊκά δάπεδα που πιστοποιούν την καλλιτεχνική άνθηση κατά την Ελληνιστική εποχή.

Η Αγορά των Ερμητιστών ή των Επιμελητών

Είναι ένα ανοιχτό τετράγωνο δίπλα στο Ιερό Λιμάνι. Είναι μία από τις σημαντικότερες αγορές της ελληνιστικής πόλης, στρωμένη με μεγάλες πλάκες γρανίτη, πολλές από τις οποίες έχουν τρύπες για την τοποθέτηση πασσάλων που στήριζαν καταφύγια. Στη βόρεια πλευρά συναντάμε την Πινακοθήκη του Φιλίππου και ένα μικρό ιωνικό ναό αφιερωμένο στον Ερμή, ενώ τα ανατολικά και τα νότια οριοθετούνται από καταστήματα και εργαστήρια. Στο κέντρο της πλατείας υπάρχουν υπολείμματα ορθογώνιου και κυκλικού μνημείου αφιερωμένου στον Ερμή, τον Θεό Εμπορίου, και γύρω του υπάρχουν βάσεις προσφορών από τραπεζίτες, καπετάνιους και εμπόρους. Χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 2ου αιώνα π.Χ.

Ναός της Δελίας

Ο Ναός της Δήλου ή του Μεγάλου Ναού είναι ο τελευταίος και μεγαλύτερος από τους τρεις ναούς του Απόλλωνα. Πρόκειται για προσκυνηματικό δωρικό ναό με έξι στήλες σε κάθε στενή και 13 στήλες σε κάθε μεγάλη πλευρά. Η ανέγερσή του άρχισε το 478 π.Χ. και διακόπτεται γύρω στα μέσα του 5ου αι. Π.Χ., όταν μεταφέρθηκε το αμοιβαίο κεφάλαιο της Αθηναϊκής Συμμαχίας στην Αθήνα. Στη συνέχεια συνέχισε στη σύντομη περίοδο της Ανεξαρτησίας των Δελίων, χωρίς να ολοκληρώνεται ποτέ.

Κρήνη Minoa

Η Κρήνη Minoa, η οποία αναφέρεται στις επιγραφές και αναγνωρίζεται με μια επιγραφή αφιερωμένη στις μινωικές νύμφες, είναι μια δημόσια δεξαμενή που έσκαψε στο φυσικό βράχο κατά το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. Προστατεύτηκε από ένα τετράγωνο κτήριο, ανοιχτό στη νότια πλευρά, όπου υπήρχε δωρική στοά. Στη νότια πλευρά υπάρχουν σκάλες που χρησιμοποιήθηκαν για να κατέβουν για να φτάσουν στο επίπεδο του νερού. Το σιντριβάνι χρησιμοποιήθηκε μέχρι την ύστερη ελληνιστική εποχή, όταν μετατράπηκε σε κατοικία.

Λεωφόρος των Λεόντων

Τα μαρμάρινα λιοντάρια, ένα αφιέρωμα στους Ναξιούς, χτίστηκαν γύρω στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. Βρίσκονται σε μια σειρά, κοιτώντας ανατολικά, προς την Ιερή Λίμνη. Αυτά τα λιοντάρια είναι αντίγραφα. Τα πρωτότυπα φυλάσσονται στο μουσείο. Εκτιμάται ότι αρχικά υπήρχαν 16, αλλά μόνο πέντε και τρία μέρη σώζονται ακόμα στην περιοχή, ενώ το ακέφαλο σώμα ενός άλλου κοσμεί τον Ναυτικό Σταθμό της Βενετίας.

Βρίσκονται στη δυτική πλευρά του δρόμου, οδηγώντας από το αρχαϊκό λιμάνι της Σκαρδανά στους ναούς, τα Λιοντάρια ήταν οι αιώνιοι φύλακες του ιερού.

Το Ινστιτούτο της Βηρυτού Posidonians